ABD Başkanı Donald Trump yönetimi, Suudi Arabistan ile sivil nükleer enerji alanında kapsamlı bir işbirliği kurulmasını öngören anlaşmayı onayladı. Amerikan basınında yer alan haberlere göre 30 yıl süreyle uygulanması planlanan anlaşma, ABD’li şirketlerin Suudi Arabistan’ın nükleer enerji altyapısının geliştirilmesinde görev almasının önünü açacak.
ABD yönetiminin anlaşmayı Kongrenin incelemesine sunmayı planladığı bildirildi. ABD Atom Enerjisi Yasası’nın 123’üncü maddesi kapsamında hazırlanan anlaşma, nükleer malzeme, ekipman ve teknolojilerin barışçıl amaçlarla başka bir ülkeye aktarılabilmesi için gerekli hukuki çerçeveyi oluşturuyor.
ABD ŞİRKETLERİ NÜKLEER ALTYAPI KURACAK
Anlaşma kapsamında Amerikan şirketlerinin Suudi Arabistan’da sivil nükleer enerji altyapısı oluşturması ve ülkenin nükleer programının geliştirilmesine katkı sağlaması öngörülüyor. Projenin on milyarlarca dolarlık bir ekonomik büyüklüğe ulaşabileceği ve özellikle ABD merkezli Westinghouse şirketine Suudi Arabistan’daki çalışmalarda önemli bir rol verilebileceği belirtiliyor.
İşbirliğinin, Suudi Arabistan’ın nükleer enerji pazarında Rusya ve Çin merkezli şirketler yerine Amerikan firmalarıyla çalışmasını sağlaması amaçlanıyor. ABD ile Suudi Arabistan, sivil nükleer işbirliğine ilişkin müzakerelerin tamamlandığını Kasım 2025’te ortak bir bildiriyle açıklamıştı.
ANLAŞMA KONGRENİN İNCELEMESİNE SUNULACAK
Trump yönetiminin anlaşmayı ABD Kongresine göndererek yasal inceleme sürecini başlatması bekleniyor. Kongrenin anlaşmayı değerlendirebilmesi için 90 günlük bir inceleme süresinin uygulanacağı, milletvekillerinin düzenlemeyi engellemek istemesi halinde başkanlık vetosunu aşacak çoğunluğu sağlaması gerekeceği bildirildi.
Anlaşmanın Kongrede özellikle nükleer silahların yayılmasının önlenmesi, uranyum zenginleştirme faaliyetleri ve Uluslararası Atom Enerjisi Ajansının denetim yetkileri üzerinden itirazlarla karşılaşabileceği belirtiliyor.
URANYUM ZENGİNLEŞTİRME TESİSİ GÜNDEMDE
Anlaşmanın Suudi Arabistan’da uranyum zenginleştirme tesisi kurulmasına imkân sağlayabilecek hükümler içerdiği bildirildi. ABD ve Suudi Arabistan tarafından yürütülecek ortak bir çalışmayla ülkede uranyum zenginleştirme faaliyetlerinin teknik ve ekonomik açıdan uygulanabilir olup olmadığının değerlendirilmesi planlanıyor.
Çalışmanın olumlu sonuçlanması halinde Amerikan şirketleri tarafından sınırlı erişime sahip bir zenginleştirme tesisi kurulabileceği ileri sürüldü. Tesisin askeri amaçlarla kullanılmasını engellemek üzere özel güvenlik önlemlerinin uygulanacağı belirtilse de anlaşmanın denetim çerçevesi konusunda soru işaretleri bulunuyor.
YAYILMANIN ÖNLENMESİ HÜKÜMLERİ TARTIŞILIYOR
Anlaşmada, diğer bazı ABD nükleer işbirliği anlaşmalarında bulunan ve uranyum zenginleştirme ile kullanılmış yakıtların yeniden işlenmesinden vazgeçilmesini öngören “altın standart” hükmünün yer almadığı bildirildi.
Metnin, Uluslararası Atom Enerjisi Ajansına daha kapsamlı ve habersiz denetim yetkileri veren Ek Protokol şartını da içermediği belirtildi. Söz konusu eksiklikler, nükleer teknolojinin gelecekte askeri amaçlara yönlendirilebileceği yönündeki endişeleri artırdı.
SUUDİ ARABİSTAN İÇİN ÖNEMLİ KAZANIM OLARAK DEĞERLENDİRİLDİ
Wall Street Journal, anlaşmayı Suudi Arabistan açısından önemli bir kazanım olarak değerlendirdi. Riyad yönetiminin uzun süredir kendi topraklarında uranyum zenginleştirme hakkını korumak istediği ve zenginleştirme faaliyetlerinden tamamen vazgeçmeyi öngören bir anlaşmaya karşı çıktığı belirtildi.
Suudi Arabistan yönetimi nükleer programının elektrik üretimi ve ekonomik çeşitlendirme gibi barışçıl amaçlara hizmet edeceğini savunuyor. Nükleer silahların yayılmasını önleme alanında çalışan uzmanlar ve bazı ABD’li milletvekilleri ise zenginleştirme teknolojisinin çift kullanımlı niteliği nedeniyle daha sıkı güvenceler talep ediyor.
ANLAŞMA 2025’TEKİ ORTAK BİLDİRİYİ İZLEDİ
ABD Enerji Bakanı Chris Wright ile Suudi Arabistan Enerji Bakanı Prens Abdülaziz bin Selman, Kasım 2025’te sivil nükleer işbirliği müzakerelerinin tamamlandığını açıklayan ortak bildiriyi imzalamıştı.
ABD Enerji Bakanlığı, işbirliğinin Amerikan nükleer teknolojilerinin Suudi Arabistan’daki projelerde kullanılmasını ve iki ülke arasındaki enerji ortaklığının genişletilmesini amaçladığını duyurmuştu. Trump’ın onayının ardından anlaşmanın yürürlüğe girmesi için Kongredeki inceleme sürecinin tamamlanması gerekiyor.
