ABD ile İran arasındaki çatışmaların durdurulmasına yönelik diplomatik girişimlerde Çin ilk kez doğrudan arabulucu aktör olarak öne çıktı. ABD Başkanı Donald Trump, Çin ve Pakistan’dan gelen talebin ardından İran’la müzakerelere yeniden şans verdiğini ve taraflar arasında kapsamlı görüşmeler yürütüldüğünü açıkladı.
Çin’in başlattığı diplomatik girişim kapsamında Pakistan ile İran, ABD’yle müzakerelerin yeniden başlatılmasına yönelik temasları yoğunlaştırdı. Çin ve Pakistan daha önce de çatışmaların durdurulması ve görüşmelerin yeniden başlaması çağrısında bulunurken, son girişimde Pekin yönetiminin müzakere sürecinin yeniden kurulmasında doğrudan rol aldığı bildirildi.
ÇİN İLK KEZ DOĞRUDAN ARABULUCU ROLÜ ÜSTLENDİ
Çin, ABD ile İran arasındaki çatışmalara ilişkin önceki açıklamalarında ateşkes ve müzakere çağrıları yaparken, yeni diplomatik girişimle tarafların yeniden görüşme masasına dönmesine yönelik sürecin doğrudan aktörlerinden biri haline geldi. Pekin yönetiminin başlattığı girişimde Pakistan’ın Tahran ve Washington arasındaki temasları yürüttüğü aktarıldı.
Pakistan ve İranlı yetkililerin, Çin’in başlattığı süreç kapsamında ABD ile yeni görüşmelerin zeminini oluşturmak amacıyla temaslarda bulunduğu bildirildi. Çin’in girişimi, Pekin’in çatışmaların başladığı dönemden bu yana ABD-İran hattındaki en belirgin diplomatik rolü olarak kayıtlara geçti.
TRUMP: İRAN İLE DERİN GÖRÜŞMELER YÜRÜTÜYORUZ
Trump, arabulucular olarak nitelendirdiği Çin ve Pakistan’ın talebi üzerine İran ile müzakerelere bir şans daha verdiğini söyledi. Taraflar arasında derin görüşmeler yürütüldüğünü belirten Trump, diplomatik kanalların açık tutulduğunu ancak Washington yönetiminin kısa sürede somut sonuç beklediğini ifade etti.
ABD Başkanı, İran’ın anlaşma konusunda önceki dönemlere göre daha ciddi göründüğünü ancak henüz anlaşmaya hazır olmadığını daha önce de açıklamıştı. Trump, müzakerelerin devam ettiğini belirtirken anlaşmanın yakın olduğuna ilişkin kesin bir değerlendirme yapmamıştı.
“BAŞARILI OLUNMAZSA ASKERİ HAREKÂTA DÖNECEĞİZ”
Trump, Çin ve Pakistan’ın arabuluculuğunda yürütülen görüşmelerden kısa sürede sonuç alınmaması halinde ABD’nin geniş çaplı askeri harekâta yeniden başlayacağını söyledi. Diplomasiye sınırlı süre tanıyacağını belirten Trump, müzakere sürecinin hızlı biçimde ilerlemesi gerektiğini vurguladı.
İsrail yayın kuruluşu Channel 12’ye konuşan Trump, diplomatik sürecin dar bir zaman aralığı içinde yürütüldüğünü ifade etti. Görüşmelerin ya hızlı biçimde sonuç vermesi ya da ilerleme sağlanamadığının kabul edilmesi gerektiğini söyledi.
SALDIRILAR ARABULUCULARDAN GELEN ÇAĞRILARIN ARDINDAN DURDU
ABD Başkanı, bölgesel arabulucuların saldırıların durdurulması yönündeki çağrılarının ardından cuma günü İran’a yönelik bombardımanlara ara verdiğini açıkladı. İran ile temas halinde bulunan ülkelerin kendisinden ateş açılmamasını istediğini belirten Trump, talebi kabul etmesinin ABD açısından herhangi bir kazanç veya kayıp oluşturmadığını savundu.
ABD’nin İran’a yönelik hava saldırılarına ara vermesinin ardından Tahran yönetimi de karşı askeri operasyonlarını durdurdu. Pakistan ve Katar’ın öncülük ettiği arabuluculuk temaslarında tarafların çatışmalara ara vermesi ve önceki ateşkes düzenlemelerinin yeniden canlandırılması için ilerleme sağlandığı bildirildi.
NETANYAHU GÖRÜŞMESİ ÖNCESİNDE DİPLOMASİ MESAJI
Trump’ın açıklamaları, İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu ile yapılması planlanan görüşme öncesinde geldi. Netanyahu’nun Washington ziyaretinde görüşmelerin ana gündem maddesinin İran olması bekleniyor.
Netanyahu, İran’ın nükleer faaliyetleri ve bölgesel gelişmeler konusunda ABD ile yakın koordinasyonun sürdürülmesi gerektiğini belirtirken, Trump yönetimi diplomatik seçeneklerle askeri hazırlıkları birlikte değerlendirmeye devam ediyor.
PAKİSTAN DAHA ÖNCE DE ARABULUCULUK YAPTI
Pakistan, ABD ile İran arasındaki çatışmaların önceki aşamalarında da arabuluculuk rolü üstlendi. Nisan ayında Pakistan’ın girişimleriyle geçici ateşkes sağlanırken, Tahran ile Washington arasında savaşın kalıcı biçimde sona erdirilmesine yönelik görüşmeler yürütüldü.
Pakistan yönetimi ayrıca ABD’nin hazırladığı çözüm önerilerini İran tarafına ileten diplomatik kanal olarak görev yaptı. Washington yönetiminin hazırladığı 15 maddelik planın mart ayında Pakistan aracılığıyla Tahran’a ulaştırıldığı açıklanmıştı.
ÇİN VE PAKİSTAN ORTAK GİRİŞİM BAŞLATTI
Çin ile Pakistan, çatışmaların sona erdirilmesi ve Hürmüz Boğazı’nda seyrüsefer güvenliğinin yeniden sağlanması amacıyla ortak diplomatik çalışmalar yürüttü. Pekin yönetimi mayıs ayında Pakistan’dan ABD-İran hattındaki arabuluculuk girişimlerini artırmasını istemişti.
İki ülke temmuz ayında da derhal ateşkes sağlanması ve tarafların müzakere masasına dönmesi için ortak çağrı yaptı. Çin’in son girişimiyle Pakistan’ın yürüttüğü temasların daha geniş bir diplomatik çerçeveye taşındığı belirtildi.
HÜRMÜZ BOĞAZI ANLAŞMAZLIĞI GERİLİMİ YENİDEN ARTIRDI
ABD ile İran arasında daha önce sağlanan nükleer ve barış mutabakatı, Hürmüz Boğazı’ndaki seyrüsefer düzenine ilişkin anlaşmazlıklar nedeniyle kesintiye uğradı. İran’ın boğazdaki geçişleri denetleme ve ücretlendirme talebine ABD karşı çıkarken, güvenli deniz trafiğinin sağlanması müzakerelerin temel başlıklarından biri oldu.
İran ile Umman arasında Hürmüz Boğazı’ndaki gemi geçişlerini düzenleyecek ikili bir mekanizma kurulmasına yönelik görüşmeler yürütüldü. ABD ise bölgedeki deniz trafiğinin tek taraflı İran denetimine bırakılmasına karşı çıktı.
KARŞILIKLI SALDIRILAR MUTABAKATI ASKIYA ALDI
ABD’nin İran’daki askeri hedeflere yönelik hava saldırıları, taraflar arasındaki diplomatik sürecin kesintiye uğramasına neden oldu. İran ise saldırılara karşılık olarak Körfez ülkelerinde bulunan Amerikan askeri unsurlarını füze ve insansız hava araçlarıyla hedef aldı.
Çatışmalar sırasında Hürmüz Boğazı’ndaki deniz trafiği önemli ölçüde aksarken, küresel enerji piyasalarında arz güvenliğine ilişkin endişeler arttı. ABD’nin saldırılarına ara vermesi ve İran’ın karşı operasyonlarını durdurmasıyla yeni bir diplomatik süreç için alan açıldı.
ABD ORDUSUNDA MÜHİMMAT VE HEDEF DEĞERLENDİRMESİ
ABD’nin saldırılara ara verme kararında diplomatik girişimlerin yanı sıra askeri değerlendirmelerin de etkili olduğu bildirildi. ABD’li komutanların, hava savunma sistemlerinde kullanılan mühimmat stokları ve İran’da vurulabilecek hedeflerin azalması konusunda Trump yönetimini bilgilendirdiği aktarıldı.
ABD Genelkurmay Başkanı Dan Caine’in operasyonların devam etmesinin risklerine ilişkin değerlendirme sunduğu, CENTCOM Komutanı Brad Cooper’ın da saldırıların askeri etkinliğinin sınırlarına yaklaştığı görüşünü ilettiği bildirildi.
DİPLOMASİ İÇİN SINIRLI ZAMAN
Trump yönetimi, Çin ve Pakistan’ın arabuluculuğunda yürütülen görüşmelerin kısa sürede somut sonuç vermesini bekliyor. ABD’nin talepleri arasında İran’ın nükleer faaliyetleri, Hürmüz Boğazı’ndaki seyrüsefer düzeni ve Amerikan askeri unsurlarına yönelik saldırıların sona erdirilmesi bulunuyor.
İran tarafı ise ABD’nin bombardımanları durdurmasını ve egemenlik haklarına yönelik taleplerden vazgeçmesini istiyor. Çin’in ilk kez doğrudan arabulucu aktör olarak yer aldığı yeni süreçte, taraflar arasındaki görüşmelerin sonucu ABD’nin askeri operasyonlara yeniden başlayıp başlamayacağını belirleyecek.